Учениците користат ВИ, но правилата се нејасни

Автор: AINOW Society · Истражувања и мислења · 2026-11-16 · 6 мин. читање

Истражување на Суад Сефери од AINOW Society открива како средношколците користат ВИ и со какви предизвици се соочуваат во наставата.

Клучни поенти

Учениците веќе користат вештачка интелигенција за домашни задачи, презентации, преведување текстови и совладување на наставниот материјал. Но што се случува кога ќе предадат задача изработена со помош на ВИ, а наставникот нема јасни правила според кои треба да ја оцени?

Токму ова прашање е во центарот на новото истражување на Суад Сефери, основач и претседател на AINOW Society, посветено на примената на вештачката интелигенција во средното стручно образование во Северна Македонија.

Истражувачкиот труд, насловен The Student–Teacher AI Readiness Gap: Evidence from Secondary Vocational Education, се темели на практична обука за вештачка интелигенција и разговори со ученици неколку месеци по завршувањето на обуката.

Резултатите укажуваат на проблем што заслужува внимание. Учениците стекнуваат нови дигитални вештини и ги користат во учењето, но во училниците не секогаш добиваат јасни насоки за тоа како и кога смеат да ја користат вештачката интелигенција.

Што научиле учениците и како го применуваат тоа?

Во истражувањето биле вклучени ученици од средното стручно образование, на возраст од 15 до 17 години, кои претходно учествувале во неформална образовна програма за ВИ.

Обуката не била ограничена само на користење алатки како ChatGPT. Учениците работеле на практични задачи, создавале дигитални содржини и учеле како да препознаваат дезинформации, да ги заштитат личните податоци и критички да ги оценуваат резултатите добиени со помош на ВИ.

Неколку месеци подоцна, преку фокус-група, биле разгледани нивните искуства и начинот на кој го применуваат наученото во училиште.

Учениците посочиле дека продолжиле да користат ВИ за подготовка на презентации, училишни проекти, преведување материјали и објаснување потешки наставни содржини.

Дел од нив почнале и повнимателно да ги формулираат прашањата и инструкциите што им ги задаваат на алатките, наместо да се задоволат со првиот добиен одговор.

Најмногу им останале во сеќавање практичните активности во кои самите создавале нешто. Затоа предложиле идните обуки да траат подолго и да содржат повеќе практична работа.

Учениците користат ВИ, но наставниците не секогаш ја прифаќаат

Еден од најважните наоди се однесува на односот на наставниците кон користењето вештачка интелигенција при изработката на училишните задачи.

Според искуствата што ги споделиле учениците, некои наставници одбиваат да прифатат задачи подготвени со помош на ВИ. Проблемот, како што го опишуваат учениците, не е само во забраната, туку и во тоа што често не им е објаснето што точно е дозволено.

На пример, дали ученик смее да користи ВИ за да разбере лекција? Дали може да побара помош при подготовка на презентација? Дали е прифатливо со ВИ да го провери сопствениот текст пред да го предаде?

Ова се прашања за кои училиштата треба да имаат јасни одговори.

Учениците посочиле дека дел од наставниците недоволно ги познаваат можностите на овие алатки, поради што нивната употреба понекогаш се гледа со недоверба.

Сепак, важно е да се нагласи дека истражувањето не ги испитувало директно наставниците. Овие заклучоци произлегуваат од искуствата и мислењата на учениците, а не од проверка на знаењата на наставниот кадар.

Истражувањето отвора и друго прашање: дали традиционалниот начин на предавање, во кој учениците главно учат од учебник и меморираат информации, сè уште одговара на нивните потреби?

Учесниците сметаат дека интерактивните објаснувања им помагаат полесно да разберат одредени теми. Тие сакаат повеќе практична работа и поддржуваат изучување на вештачката интелигенција како дел од редовното образование.

Не е доволно само да знаеш да користиш ChatGPT

Истражувањето покажува дека користењето ВИ-алатки не значи автоматски и нивно одговорно користење.

Учениците изјавиле дека по обуката станале повнимателни кон сомнителните фотографии и видеа што ги среќаваат на социјалните мрежи.

Некои користат и алатки за проверка на содржини создадени со вештачка интелигенција.

Но нивната самодоверба не значи дека секогаш можат точно да препознаат дали некоја фотографија или видео е вистинско. Во рамките на последователното истражување не била спроведена посебна проверка на овие способности.

Особено внимание заслужуваат навиките за заштита на личните податоци.

Иако учениците ја разбираат важноста на приватноста, во разговорите не навеле доволно конкретни примери за тоа како ги заштитуваат своите информации кога користат дигитални алатки.

Ова е важно и за наставниците и за родителите. Учениците треба да знаат не само како да добијат корисен одговор од ВИ, туку и кои лични податоци, фотографии, документи и информации не треба да ги споделуваат со ваквите системи.

Учениците сакаат да бидат прашани пред училиштата да воведат ВИ

Истражувањето опфатило и прашања поврзани со идната употреба на вештачка интелигенција во училиштата.

Кога биле прашани дали треба да учествуваат во одлуките за воведување ВИ-системи за оценување или следење на учениците, учесниците јасно се изјасниле дека сакаат да бидат информирани и консултирани.

Според нив, учениците треба да знаат кога се користи ваква технологија, зошто се воведува и како може да влијае врз нив.

Различни биле мислењата за тоа кој треба да одговара доколку системот направи грешка или донесе неправедна одлука.

Дел од учениците одговорноста ја гледаат кај развивачите на технологијата, други кај оние што ги обезбедуваат податоците, а трети кај раководството на училиштето што одлучило да го користи системот.

Овие одговори покажуваат дека младите размислуваат за последиците од користењето на ВИ, но им е потребно дополнително образование за правата, одговорностите и начинот на кој се носат одлуки со помош на технологијата.

Што значи ова за образованието во Македонија?

Резултатите од истражувањето отвораат неколку важни прашања за средното образование во земјава.

Воведувањето вештачка интелигенција во наставните програми е важен чекор, но само по себе не е доволно.

Наставниците треба да добијат практична обука за примена на ВИ во предметите што ги предаваат. На училиштата им се потребни јасни правила за користењето на овие алатки, особено при изработката и оценувањето на училишните задачи.

Потребно е да се направи разлика меѓу ученик што користи ВИ за подобро да разбере одредена тема и ученик што предава целосно генерирана задача без да ја разбере нејзината содржина.

Таа разлика е суштинска за оценувањето и за зачувувањето на самостојното размислување.

Исто така, учениците треба да имаат можност да учествуваат во разговорите за воведување нови технологии што директно влијаат врз нивното образование.

Препораките од истражувањето се во согласност со насоките на УНЕСКО, кои ја нагласуваат потребата од развивање знаења и вештини за вештачка интелигенција и кај учениците и кај наставниците.

Што навистина покажува истражувањето?

Трудот претставува квалитативно истражување спроведено со ученици кои претходно посетувале една неформална образовна програма.

Тоа не е национално истражување и не докажува дека сите средношколци во Македонија се подобро подготвени за ВИ од своите наставници.

Ниту, пак, може да се заклучи дека сите наставници имаат недоволни познавања за оваа технологија.

Она што истражувањето го документира се конкретните искуства на група ученици кои по практична обука почнале да ја користат ВИ во учењето, но се соочиле со нејасни правила и различни реакции во училиштето.

За да се утврди колку е распространет овој проблем, потребни се дополнителни истражувања што ќе ги опфатат и наставниците, училишните раководства и учениците од повеќе училишта.

Прашањето што останува отворено е едноставно: ако учениците веќе користат вештачка интелигенција за учење, дали нашиот образовен систем има доволно јасни правила и обучени наставници за да им помогне да ја користат правилно?

Прашања и одговори

Што покажува истражувањето на AINOW Society?

Истражувањето покажува дека учениците кои посетувале практична обука продолжиле да користат ВИ во учењето, но пријавиле потешкотии поради нејасни правила и различни реакции од наставниците.

Дали учениците знаат повеќе за ВИ од наставниците?

Истражувањето не го докажува тоа. Наставниците не биле директно испитувани. Наодите се засноваат на искуствата на учениците.

Дали вештачката интелигенција треба да биде дозволена во училиштата?

Истражувањето препорачува јасно утврдени правила за тоа кога и како учениците смеат да користат ВИ, со посебно внимание на самостојната работа и оценувањето.

Кој го спровел истражувањето?

Истражувањето го спровел Суад Сефери, основач и претседател на AINOW Society, врз основа на практична обука, набљудувања и последователна фокус-група со ученици од средното стручно образование во Северна Македонија.

Извори

Теми: AI AI Literacy AINOW Literacy

Повеќе статии

Наши статии